U kieku kull fabbrika jkollha l-ġirien it-tajbin?

Il-problema

L-oqsma industrijali tal-Gvern jitmexxew minn INDIS Malta, kumpanija tal-Istat. Din tamministra 16-il qasam industrijali li jkopru madwar 3 miljun metru kwadru, b’madwar 900 operatur.^[1] L-ispazju tant huwa skars li fl-2020, l-ispazju industrijali disponibbli seta’ jlaħħaq ma’ 4% biss tad-domanda mill-proġetti approvati jew taħt konsiderazzjoni minn Malta Enterprise.^[1]

Meta l-ispazju huwa daqshekk skars, huwa diffiċli li żżomm tipi differenti ħafna ta’ xogħol ‘il bogħod minn xulxin. Ir-rekord pubbliku juri x’jista’ jiġri meta jispiċċaw ħdejn xulxin:

• Ikel ħdejn is-siment. Sal-2013, silo tas-siment kien qed jopera f’Kordin inqas minn 10 metri ‘l bogħod mis-silo tat-terminal tal-qamħ ta’ Kordin. L-awtorità tal-ippjanar iddeċidiet li ma kellux bżonn permess tal-ippjanar. Valutazzjoni tar-riskju kkummissjonata mill-operaturi tas-siment infushom ikkonkludiet li l-possibbiltà li l-qamħ li jinħadem fil-qrib jiġi kkontaminat bit-trab tas-siment tibqa’ preżenti, anke wara li jiġu applikati l-aħjar prattiki.^[2]
• Nar fil-fabbrika ta’ ħdejk. F’Mejju 2016, qabdet fabbrika tad-deterġenti f’Bulebel, u l-ħaddiema tal-fabbriki ta’ maġenbha kellhom jiġu evakwati.^[3]
• Dħaħen fuq bliet sħaħ. F’April 2011, nar f’fabbrika li tagħmel prodotti tat-tindif fl-Imrieħel wassal lill-Protezzjoni Ċivili biex tgħid lir-residenti tal-Imrieħel, il-Ħamrun, Santa Venera, Ħal Qormi u Ħal Balzan iżommu t-twieqi magħluqa, għax id-dħaħen setgħu jkunu tossiċi.^[4]

Malta qed tinvesti ħafna fl-oqsma industrijali tagħha. Il-programm ta’ €470 miljun tal-Gvern, imniedi fl-2020, għandu l-għan li joħloq spazju ġdid billi jorganizza mill-ġdid iż-żoni eżistenti, jibni ‘l fuq u jilqa’ clusters organizzati ta’ negozji.^[5][1] Iżda skont kif ġie rrappurtat, il-programm ma jgħidx liema tipi ta’ industrija għandhom ikunu flimkien, u liema għandhom jinżammu separati.^[1]

Art ġdida ġejja, u hija kontroversjali

Il-Gvern qed jippjana li jirkupra art mill-baħar barra l-perimetru tal-Port Ħieles, l-aktar għall-industrija, u qal li jrid iċaqlaq attività kummerċjali minn żoni oħra.^[6] F’Ottubru 2026 ħareġ ukoll sejħa għal studju tal-fattibbiltà għal żona industrijali ta’ 100,000 metru kwadru fuq is-sikka ta’ Bengħajsa. Disa’ għaqdiet, fosthom għaqdiet tas-sajjieda, BirdLife Malta u Nature Trust, jopponuha. Jgħidu li se tagħmel ħsara lis-sajjieda żgħar, lill-mergħat protetti tal-Posidonia u lil żewġ siti Natura 2000, u li l-komunità lokali ma ġietx ikkonsultata.^[7]

Fuq l-art ukoll, it-truf tal-oqsma industrijali huma kontroversjali. Fl-2026 il-Gvern iddeċieda li jneħħi art agrikola f’Bulebel miż-żona industrijali u jiddeżinjaha barra ż-żona tal-iżvilupp, wara kampanja mill-bdiewa, l-NGO Wirt iż-Żejtun u l-kunsill lokali biex tiġi protetta.^[8]

Din il-proposta ma tieħu l-ebda naħa fuq ir-riklamazzjoni. Dik id-deċiżjoni teħtieġ il-valutazzjoni ambjentali tagħha u konsultazzjoni vera. Il-punt huwa iżjed ristrett: kemm jekk issir art ġdida u kemm jekk le, Malta għandha bżonn pjan dwar min imur fejn.

Il-proposta

Infasslu pjan direttiv nazzjonali għall-oqsma industrijali li jaqsamhom f’żoni nodfa u żoni tqal, u nużawh kull darba li plott jgħaddi f’idejn ħaddieħor.

B’mod speċifiku:

1. Nikklassifikaw l-attivitajiet industrijali skont l-impatt tagħhom: trab, dħaħen, riħa, ħsejjes, u riskju ta’ nar jew ta’ kimiki. L-Olanda diġà tagħmel dan biex tiddeċiedi liema attivitajiet joqogħdu fejn fl-oqsma industrijali tagħha.^[10]
2. Niddeżinjaw żoni. Żoni nodfa għall-ikel, il-prodotti mediċi u farmaċewtiċi, u l-elettronika. Żoni tqal għax-xogħol tal-metall, il-kimiki, is-siment u l-ħażna bl-ingrossa. Użi ħfief u b’impatt baxx, bħal imħażen u workshops, jistgħu jservu ta’ lqugħ bejn it-tnejn.
3. Napplikawh minn issa għal kull allokazzjoni ġdida, biex il-problema tieqaf tikber mil-lum.
4. Inċaqilqu l-kumpaniji eżistenti meta l-kiri jew il-konċessjoni tagħhom tiġi biex tiġġedded, jew meta japplikaw biex jespandu, u noffrulhom plott adattat fiż-żona t-tajba. Il-konċessjonijiet fuq art industrijali jistgħu jdumu għexieren ta’ snin, bħal ċens temporanju ta’ 65 sena approvat minn INDIS fl-2018.^[9] Eżatt għalhekk il-pjan irid jibda issa.
5. Nagħtu lill-industriji tqal u ta’ riskju ogħla l-ewwel opportunità fuq kull art industrijali ġdida, kemm jekk tinħeles f’oqsma eżistenti u kemm jekk tinħoloq x’imkien ieħor, biex ikunu jistgħu jitbiegħdu mill-produtturi tal-ikel u mid-djar.
6. Nippubblikaw il-pjan, biex kull negozju jkun jaf fejn jista’ jikber.

INDIS Malta tmexxi, flimkien mal-Awtorità tal-Ippjanar, l-Awtorità għall-Ambjent u r-Riżorsi u l-Awtorità għas-Saħħa u s-Sigurtà fuq il-Post tax-Xogħol.

X’jista’ jagħmel u x’ma jistax

Dan mhux se jċaqlaq lanqas fabbrika waħda minn lejla għal oħra, u m’għandux. Il-biċċa l-kbira tal-kumpaniji jiċċaqilqu biss meta tispiċċa l-konċessjoni tagħhom jew meta jikbru, għalhekk l-effett sħiħ jieħu għexieren ta’ snin. Iżda dak li jagħmel minnufih huwa li jwaqqaf taħlitiet ġodda ħżiena: l-ebda silo tas-siment ieħor ħdejn silo tal-qamħ sempliċement għax inzerta li kien hemm plott battal.^[2]

Il-benefiċċji

• Ikel u mediċini aktar sikuri. Meta nżommu l-produtturi tal-ikel u tal-prodotti mediċi ’l bogħod mit-trab u mid-dħaħen, inħarsu s-saħħa pubblika u r-reputazzjoni tal-esportazzjonijiet Maltin.^[2]
• Inqas nies f’riskju meta xi ħaġa tmur ħażin. Nar jew tnixxija ta’ kimiki f’żona tqila jolqot inqas ġirien, u ġirien aħjar ippreparati.^[3][4]
• Ċertezza għall-investituri. Negozju li jaf fejn jista’ jespandi, u min se jkunu l-ġirien tiegħu, jista’ jippjana u jinvesti b’fiduċja.
• Clusters li jaħdmu. Kumpaniji simili ħdejn xulxin jistgħu jaqsmu fornituri, servizzi u ħiliet. Il-pjan tal-Gvern stess diġà jimmira għal clusters organizzati ta’ negozji; dan jagħtihom mappa.^[5]
• Użu aħjar ta’ art skarsa. Bl-ispazju daqshekk skars, kull metru kwadru għandu jmur għal użu li jaqbel mal-ġirien tiegħu, mhux għal wieħed li se joħloq problemi aktar ’il quddiem.^[1]
• Inqas pressjoni fuq l-art agrikola. Jekk nużaw aħjar l-oqsma industrijali eżistenti, jonqos l-argument biex nespandu fl-għelieqi, kif kważi ġara f’Bulebel.^[8]

L-ispiża u l-fattibbiltà

Il-pjan direttiv innifsu huwa eżerċizzju ta’ ppjanar, mhux proġett ta’ kostruzzjoni. Jidħol fl-organizzazzjoni mill-ġdid tal-oqsma industrijali li l-programm ta’ €470 miljun diġà qed iħallas għaliha.^[5]

L-ispiża vera hija li ċċaqlaq il-kumpaniji. Jekk iċ-ċaqliq jintrabat mat-tiġdid tal-kirjiet u mal-espansjonijiet, l-ispiża tibqa’ baxxa, għax f’dawk il-mumenti l-kumpaniji xorta jkunu qed jiċċaqilqu jew jirranġaw. Kumpanija li tiċċaqlaq tingħata plott adattat fiż-żona t-tajba bħala parti mill-ftehim. Il-Gvern jista’ jżid għajnuna għall-ispejjeż taċ-ċaqliq għall-kumpaniji li ċ-ċaqliq tagħhom huwa l-aktar importanti għas-sigurtà.

Oġġezzjonijiet li x’aktarx jinstemgħu

• “In-negozji se jitkeċċew.” Le. L-allokazzjonijiet il-ġodda jsegwu l-pjan minnufih, iżda l-kumpaniji eżistenti jiċċaqilqu biss meta jiskadi l-kiri tagħhom jew meta jitolbu li jespandu, u dejjem b’plott alternattiv.
• “Din hija bieb fuq wara għar-riklamazzjoni tal-art.” Le. Il-pjan jaħdem bl-art li diġà għandna. Jekk nirriklamawx art ħdejn il-Port Ħieles jew f’Bengħajsa hija deċiżjoni separata, u t-tħassib tas-sajjieda u tal-għaqdiet ambjentali jistħoqqlu jinstema’ bis-sħiħ f’dik id-deċiżjoni.^[7]
• “Malta żgħira wisq għal dan.” Id-daqs huwa r-raġuni biex nippjanaw. Meta l-art hija daqshekk skarsa, l-iżbalji jibqgħu għal ġenerazzjonijiet.^[1]
• “L-industrija tqila trid tmur x’imkien.” Iva. Il-punt huwa li nġibuha flimkien, b’dak li għandha bżonn, ’il bogħod mill-produtturi tal-ikel u mid-djar.

Eżempji minn postijiet oħra

• L-Olanda. Il-muniċipalitajiet Olandiżi jużaw gwida mill-assoċjazzjoni nazzjonali tagħhom biex iqiegħdu l-attivitajiet fl-oqsma industrijali skont l-impatt ambjentali tagħhom, u jifirdu l-użi sensittivi minn dawk li jniġġsu. Verżjoni aġġornata ġiet ippubblikata f’Ottubru 2024, minflok l-edizzjoni tal-2009 li kienet tintuża ħafna.^[10]
• Singapor. Jurong Island, iffurmata minn seba’ gżejjer iżgħar, ġiet ippjanata bħala post apposta għall-industrija tal-kimika. Illum fiha aktar minn 100 kumpanija li jimpjegaw madwar 26,000 persuna.^[11]