U kieku l-bini l-ġdid jieħu n-nifs mill-blat frisk taħtu?

Il-problema

Malta tkessaħ id-djar tagħha bl-arja kkundizzjonata, kamra kamra. It-tkessiħ issa jieħu 15% tal-enerġija kollha li jużaw id-djar Maltin, it-tieni l-ogħla sehem fl-Unjoni Ewropea wara Ċipru.^[1] Kull unità tiġbed l-arja sħuna ta’ barra jew l-arja ta’ ġewwa minn kumpressur żgħir, u kull unità taħdem l-aktar f’dawk l-istess ftit waranofsinhar ta’ mewġa ta’ sħana.

Dak hu meta n-netwerk ibati. F’Lulju 2026 id-domanda għall-elettriku laħqet rekord ta’ 741 MW, kważi 12% aktar mir-rekord ta’ qabel ta’ 663 MW stabbilit fil-mewġa ta’ sħana tal-2023.^[2]

Iżda taħt kull sit tal-bini hemm ħażna kbira ta’ temperatura moderata li ħadd ma jużaha. Madwar 20 metru taħt l-art, il-franka ta’ Malta tibqa’ madwar 20°C is-sena kollha, kemm fis-sħana ta’ Awwissu kif ukoll fil-kesħa ta’ Jannar.^[3] Kull blokk ġdid ta’ appartamenti b’garaxx taħt l-art iħaffer f’dan il-blat u mbagħad jerġa’ jgħattih.

Il-proposta

Inqiegħdu sett ta’ pajpijiet fl-art taħt jew ħdejn bini ġdid, waqt li jkunu qed jitħaffru l-pedamenti, u ngħaddu minnhom l-arja friska tal-bini qabel ma tasal fil-kmamar.

Fis-sajf, l-arja sħuna ta’ barra tagħti s-sħana tagħha lill-art aktar friska waqt li tgħaddi mill-pajpijiet, u għalhekk tasal aktar friska. Fix-xitwa l-istess pajpijiet jaħdmu bil-maqlub: l-art tkun aktar sħuna mill-arja ta’ Jannar, u l-arja tasal diġà msaħħna ftit. Din tissejjaħ skambjatur tas-sħana bejn l-art u l-arja, u teħtieġ biss fann biex iċċaqlaq l-arja.

B’mod speċifiku:

1. L-Awtorità tal-Bini u l-Kostruzzjoni għandha tagħti kreditu lil dawn il-pajpijiet fid-Dokument F, ir-regoli minimi tal-prestazzjoni tal-enerġija li kull bini ġdid irid jilħaq, li ġew aġġornati l-aħħar f’Lulju 2024.^[10] Bħalissa żviluppatur ma jikseb xejn fuq il-karta jekk iqegħedhom.
2. Il-Gvern għandu jqegħedhom f’għadd żgħir ta’ bini pubbliku ġdid, bħal skejjel jew ċentri tas-saħħa, u jippubblika r-riżultati mkejla, biex il-bennejja u l-periti Maltin jaraw ċifri lokali reali.
3. L-iżviluppaturi li diġà qed iħaffru l-kantini għandhom jiġu mħeġġa jqegħdu l-pajpijiet fl-istess tħaffir, meta l-ispiża żejda tkun l-aktar baxxa.

X’tista’ tagħmel u x’ma tistax

Din l-idea, waħedha, mhux se tieħu post l-arja kkundizzjonata f’appartament Malti f’Awwissu. L-art ta’ Malta hija aktar sħuna mill-art tal-Ewropa ta’ fuq, fejn dawn is-sistemi huma komuni, għalhekk l-arja li toħroġ mill-pajpijiet tkun moderata, madwar nofs l-għoxrinijiet °C fi klimi sħan, u mhux kiesħa.^[3][4] L-għan hu li l-arja friska tidħol diġà mkessħa, biex l-unitajiet tal-arja kkundizzjonata jkunu iżgħar, jaħdmu għal inqas sigħat, u ma jkunux meħtieġa xejn f’ħafna jiem sħan tard fir-rebbiegħa u kmieni fil-ħarifa.

Il-benefiċċji

• Domanda massima aktar baxxa. Arja mkessħa minn qabel tfisser li kull unità tal-arja kkundizzjonata taħdem inqas f’dawk il-waranofsinhar ta’ sħana li jistabbilixxu r-rekords tad-domanda f’Malta.^[2]
• Irħisa biex tħaddimha. F’sistema mmonitorjata fin-nofsinhar tal-Portugall, il-pajpijiet taw madwar 330 kWh ta’ tkessiħ kuljum għal madwar 50 kWh ta’ elettriku għall-fann.^[6]
• Kumdità fi jiem ħfief mingħajr arja kkundizzjonata. L-istess sistema Portugiża kessħet kamra ta’ uffiċċju waħedha kull meta l-arja ta’ barra kienet sa 33°C, u kopriet aktar minn nofs il-ħtieġa tat-tkessiħ tal-kamra f’37°C.^[5]
• Sħana b’xejn fix-xitwa. Il-bini jieħu arja qrib it-temperatura tal-art fix-xitwa, li hija ħafna aktar moderata mill-arja ta’ barra f’lejl kiesaħ u rieħi.^[3]
• Arja friska. Il-bini l-ġdid, li jkun issiġillat sew, jeħtieġ il-ventilazzjoni xorta waħda. Din tforniha diġà mkessħa jew imsaħħna, minflok ma tidħol l-arja ta’ barra kif inhi.

L-ispiża u l-fattibbiltà

Fejn taqbel l-aħjar

L-irħas mument biex jitqiegħdu l-pajpijiet huwa meta l-art tkun diġà miftuħa. F’Malta dan huwa komuni: ħafna blokki ġodda ta’ appartamenti jħaffru livell wieħed jew aktar taħt l-art għall-garaxxijiet. It-tqegħid tal-pajpijiet taħt il-qiegħ tal-aktar livell baxx, jew fiż-żona mħaffra madwaru, iżid pajpijiet, fittings u fann, mhux tħaffir ieħor. It-twaħħil f’bini eżistenti jiswa ħafna aktar u mhuwiex parti minn din il-proposta.

Għadhom ma jeżistux ċifri Maltin tal-ispiża, u din hija waħda mir-raġunijiet għaliex proġett pilota pubbliku huwa importanti: jagħti lill-iżviluppaturi prezzijiet u prestazzjoni lokali reali qabel ma xi regola titlob aktar minnhom.

Il-kondensazzjoni u l-iġjene

Dan huwa r-riskju ewlieni, u d-disinn irid jeliminah. Meta l-arja sħuna u umda tas-sajf tiksaħ ġewwa l-pajp, l-ilma jista’ jikkondensa mal-ħitan tal-pajp. Ir-riċerkaturi jwissu li l-ilma wieqaf jista’ jħeġġeġ il-moffa u l-batterji.^[7] It-tweġiba hija disinn tajjeb: pajpijiet lixxi mqiegħda b’inklinazzjoni, b’drenaġġ fl-aktar punt baxx biex l-ilma qatt ma jinġabar, flimkien ma’ filtri u aċċess għat-tindif. Studju Żvizzeru fuq tnax-il sistema li qed jaħdmu sab li l-livelli ta’ batterji u spori naqsu ħafna tul il-pajpijiet, u li l-arja li daħlet ġewwa kellha ħafna inqas mikrobi mill-arja ta’ barra.^[8] Għalhekk kull regola fid-Dokument F għandha tistabbilixxi standards tad-disinn għall-inklinazzjoni, id-drenaġġ u l-aċċess għat-tindif.

Oġġezzjonijiet probabbli

• “L-art ta’ Malta sħuna wisq.” Hija aktar sħuna milli fil-Ġermanja, iżda xorta waħda hija ħafna aktar friska minn waranofsinhar tas-sajf u ħafna aktar sħuna minn lejl tax-xitwa.^[3] Sistemi f’Marrakech u fin-nofsinhar tal-Portugall, it-tnejn postijiet b’sjuf sħan, taw tkessiħ utli.^[4][5]
• “M’hemmx spazju fil-plots Maltin.” Il-pajpijiet jistgħu jgħaddu taħt il-qiegħ tal-kantina tal-bini nnifsu, li kull sit imħaffer diġà għandu.
• “L-iżviluppaturi mhux se jħallsu għalihom.” Għalhekk il-proposta tibda b’kreditu fid-Dokument F u bi proġett pilota pubbliku, mhux b’obbligu.

Eżempji minn postijiet oħra

• Marrakech, il-Marokk. Tliet pajpijiet ta’ 72 metru midfuna bejn 2 u 3 metri fil-fond fil-ġnien ta’ dar taw arja ta’ madwar 25°C tul is-sajf kollu, waqt li t-temperatura ta’ barra qabżet l-40°C.^[4]
• In-Nofsinhar tal-Portugall. Pajp tal-arja taħt l-art ta’ dijametru kbir kessaħ kamra ta’ uffiċċju tul sajf sħun u xott, bl-arja toħroġ mill-pajp sa 9°C aktar friska mill-arja ta’ barra.^[5]
• Il-Ġermanja. Fraunhofer ISE immonitorjat skambjaturi tas-sħana bejn l-art u l-arja li jservu tliet binjiet ta’ uffiċċji fl-użu normali, u żviluppat metodu standard biex tqabbel kemm jaħdmu tajjeb.^[9]