Il-lockdown naqqas it-traffiku bin-nofs. U kieku nżommu ftit minnu?

Il-problema

Malta għandha aktar karozzi kull ġimgħa. Fl-aħħar ta’ Settembru 2025 kien hemm 454,138 vettura liċenzjata fil-gżejjer, u l-għadd kien qed jikber b’medja ta’ 36 kuljum.^[5] Il-biċċa l-kbira minnhom jippruvaw jużaw l-istess toroq fl-istess ħinijiet: filgħodu lejn ix-xogħol u l-iskola, u filgħaxija lura d-dar.

Dan jiswielna. Il-Pjan Direttiv Nazzjonali għat-Trasport tal-Gvern stess jistma li l-konġestjoni swiet madwar €770 miljun fl-2025, madwar 3.3% tal-PDG ta’ Malta, u li se titla’ għal €917 miljun sal-2030.^[2]

Iżda ħafna min-nies li qegħdin f’dak it-traffiku m’għandhomx għalfejn ikunu fit-triq. Il-Bank Ċentrali ta’ Malta stma li mill-inqas 15.5% tal-impjiegi f’Malta jistgħu jsiru mid-dar, u ftit aktar minn 23% jekk jingħaddu każijiet inqas prattiċi.^[6]

Il-biċċa l-kbira ta’ dawn il-ħaddiema lanqas biss għandhom dritt jitolbu. Il-liġi tagħti d-dritt li titlob arranġamenti flessibbli tax-xogħol, inkluż ix-xogħol mill-bogħod, biss lill-ġenituri ta’ tfal sa tmien snin u lil min jieħu ħsieb lil xi ħadd. Min iħaddem irid iwieġeb fi żmien ġimagħtejn u jagħti r-raġunijiet jekk jirrifjuta.^[3] Għal kulħadd, kollox jiddependi biss mir-rieda tajba ta’ min iħaddem. Il-Gvern għamel konsultazzjoni fuq drittijiet usa’ għax-xogħol mill-bogħod kmieni fl-2026, iżda sa Marzu 2026 ma kienet għaddiet l-ebda riforma.^[7]

X’wera l-lockdown, u x’ma weriex

F’April 2020, waqt ir-restrizzjonijiet tal-COVID-19, riċerkaturi tal-Università ta’ Malta sabu li l-għadd tal-vetturi fil-Gudja u l-Blata l-Bajda kien sa madwar 50% inqas milli f’April 2019.^[1]

Ix-xogħol mid-dar kien parti biss minn dan. L-iskejjel, iċ-ċentri tal-indukrar tat-tfal u l-universitajiet kienu għalqu fit-12 ta’ Marzu, u l-ħwienet u s-servizzi mhux essenzjali fit-23 ta’ Marzu.^[1] Għalhekk il-lockdown ma jurix li x-xogħol mid-dar waħdu jnaqqas it-traffiku bin-nofs, u din il-proposta ma tgħidx hekk.

Iżda wera kemm malajr jinfetħu t-toroq meta inqas karozzi jitilqu fl-istess ħin. Minn dak kollu li nbidel fl-2020, ix-xogħol mid-dar huwa l-unika parti li nistgħu nżommu mingħajr ma nagħlqu l-ebda skola jew ħanut. U l-ħaddiema Maltin żammew parti minnu: fl-2023, 11.5% ta’ dawk li jaħdmu f’Malta normalment ħadmu mid-dar u 13.9% oħra ħadmu mid-dar xi kultant, it-tnejn ogħla mill-medja tal-UE.^[8]

Il-proposta

Nagħtu lil kull impjegat f’Malta d-dritt legali li jitlob jaħdem mill-bogħod, għal xi wħud mill-ġranet tax-xogħol jew għalihom kollha.

B’mod speċifiku:

1. Kull impjegat jista’ jitlob. Mhux biss il-ġenituri u min jieħu ħsieb lil xi ħadd, kif inhu llum.^[3]
2. Min iħaddem irid iwieġeb kif suppost. Tweġiba bil-miktub fi żmien stabbilit, bħal xahar. Rifjut irid jagħti raġuni vera tan-negozju, bħal xogħol li jrid isir fuq il-post, il-ħtieġa li jkun hemm min jilqa’ l-klijenti, jew is-sigurtà tad-data.
3. Kodiċi ta’ prattika, miftiehem mal-unions u ma’ min iħaddem, li jispjega kif għandhom jiġu ttrattati t-talbiet, kif għamlet l-Irlanda meta daħħlet l-istess dritt.^[12]
4. Ħadd ma jiġi mġiegħel jaħdem mid-dar. L-impjiegi li ma jistgħux isiru mill-bogħod ma jintlaqtux, u min iħaddem iżomm l-aħħar kelma.
5. Inkejlu r-riżultat. Transport Malta għandha tippubblika l-għadd tal-vetturi fl-eqqel ħin qabel u wara l-bidla, biex l-effett fuq it-traffiku jitkejjel u ma jitqiesx bħala fatt.

L-idea diġà qiegħda fuq il-mejda. Qabel l-elezzjoni ġenerali ta’ Mejju 2026, il-Prim Ministru wiegħed diskussjonijiet mal-unions u ma’ min iħaddem dwar id-dritt li titlob xogħol mill-bogħod, ħinijiet flessibbli jew ġimgħa kompressa.^[10] Din il-proposta tfisser x’għandu jkun fih dak id-dritt, biex iħalli effett fit-toroq.

X’tista’ tagħmel u x’ma tistax

Din mhux se tbattal it-toroq. Il-biċċa l-kbira tal-impjiegi f’Malta ma jistgħux isiru mid-dar.^[6] L-għan huwa iżgħar: inqas karozzi fit-triq fl-istess ħin. Ħaddiem li jibqa’ d-dar anke ġurnata jew tnejn fil-ġimgħa jneħħi l-karozza tiegħu mill-eqqel ħin f’dawk il-ġranet, u jħalli aktar spazju għal min m’għandux għażla ħlief li jsuq. Transport Malta diġà titlob lis-sewwieqa jivvjaġġaw aktar tard matul il-ġurnata meta jistgħu, biex jitnaqqas l-eqqel ħin.^[9] Dritt li titlob taħdem mill-bogħod jagħti saħħa lil dak il-parir.

Il-benefiċċji

• Kjuwijiet iqsar għal kulħadd. Kull karozza li tibqa’ d-dar fl-eqqel ħin tħalli spazju għall-karozzi tal-linja, għall-kunsinni, għan-nies tas-sengħa u għall-ħaddiema li jridu jkunu fuq il-post.
• Inqas spiża mill-konġestjoni. It-traffiku diġà jiswa lil Malta madwar 3.3% tal-PDG fis-sena.^[2] Anke sehem żgħir ta’ karozzi inqas fl-eqqel ħin inaqqas minn dak il-kont.
• Arja aktar nadifa fit-toroq iffullati. Meta t-traffiku naqas fir-rebbiegħa tal-2020, id-diossidu tan-nitroġenu fl-istazzjon ta’ ħdejn it-triq fl-Imsida naqas sa 54%.^[1]
• Ħin lura għall-ħaddiema. Siegħa li ma tgħaddihiex fit-traffiku hija siegħa għall-familja, għall-mistrieħ jew għax-xogħol.
• Vantaġġ għal min iħaddem. L-assoċjazzjoni ta’ min iħaddem f’Malta stess tgħid li l-flessibbiltà hija “one of the major factors”, wieħed mill-akbar fatturi li l-impjegati jfittxu meta jagħżlu xogħol.^[11] Proċess ċar jgħin lil min iħaddem joffriha mingħajr ma jkollu jinnegozja kull każ mill-bidu.
• Ġustizzja. Illum id-dritt li titlob jiddependi minn jekk għandekx tifel jew tifla żgħar jew jekk tieħux ħsieb lil xi ħadd.^[3] Kull min joqgħod fl-istess traffiku jistħoqqlu mill-inqas id-dritt li jitlob.

L-ispiża u l-fattibbiltà

L-ispiża pubblika hija żgħira. Din hija bidla fil-liġi tax-xogħol flimkien ma’ kodiċi ta’ prattika, mhux triq ġdida jew rotta ġdida tal-karozzi tal-linja. Ir-reviżjoni li għamlet l-Irlanda tal-liġi tagħha sabet li l-proċess huwa sempliċi għal min iħaddem u ma rrakkomandat l-ebda bidla fl-Att.^[4]

Ix-xogħol jibni fuq il-konsultazzjoni tal-Gvern stess tal-2026 dwar il-lif u x-xogħol mill-bogħod.^[7] L-esperjenza tal-Irlanda turi wkoll ħaġa waħda li trid tiġi ppjanata: inqas min-nofs tal-impjegati Irlandiżi kienu jafu li d-dritt jeżisti.^[4] Kull liġi Maltija għandha tiġi flimkien ma’ kampanja ta’ informazzjoni pubblika.

Oġġezzjonijiet probabbli

• “Għandu jiddeċiedi min iħaddem.” L-assoċjazzjoni ta’ min iħaddem f’Malta tgħid li l-flessibbiltà għandha titħalla f’idejn min iħaddem.^[11] Taħt din il-proposta xorta titħalla f’idejh: min iħaddem jista’ jgħid le. L-unika bidla hija li t-tweġiba trid tkun ġusta, bil-miktub u fil-ħin. Fl-Irlanda, 94% tat-talbiet formali ntlaqgħu kollha jew parzjalment.^[4]
• “Il-produttività se tonqos.” Min iħaddem jista’ jirrifjuta meta x-xogħol ma jkunx adattat biex isir mill-bogħod. Fl-Olanda, arranġament approvat jista’ jiġi rtirat għal raġunijiet importanti tan-negozju, bħal prestazzjoni baxxa kontinwa.^[14]
• “Il-lockdown mhux test ġust.” Naqblu. L-iskejjel u l-ħwienet kienu magħluqa wkoll.^[1] Għalhekk il-proposta titlob lil Transport Malta tkejjel it-traffiku fl-eqqel ħin qabel u wara, minflok ma twiegħed numru.
• “Jibbenefikaw biss dawk li jaħdmu fl-uffiċċju.” Huma dawk li jistgħu jaħdmu mid-dar, iżda kull min irid isuq jibbenefika minn kull karozza li ma tkunx fit-triq.

Eżempji minn postijiet oħra

• L-Irlanda. Mis-7 ta’ Marzu 2024, kull impjegat jista’ jitlob jaħdem mill-bogħod, u l-Kummissjoni tar-Relazzjonijiet fuq il-Post tax-Xogħol ippubblikat kodiċi ta’ prattika dwar kif jiġu ttrattati t-talbiet.^[12] Ir-reviżjoni tal-Gvern tal-2026 sabet li 94% tat-talbiet formali ntlaqgħu kollha jew parzjalment. L-akbar dgħufija kienet li ftit kienu jafu bid-dritt, mhux ir-rifjuti.^[4]
• Ir-Renju Unit. Mis-6 ta’ April 2024, l-impjegati jistgħu jitolbu xogħol flessibbli mill-ewwel jum tagħhom fl-impjieg. Jistgħu jagħmlu żewġ talbiet fis-sena, min iħaddem irid iwieġeb fi żmien xahrejn, u jrid jikkonsulta mal-impjegat qabel ma jgħid le.^[13]
• L-Olanda. Taħt l-Att dwar ix-Xogħol Flessibbli, fis-seħħ mill-2016, l-impjegati b’mill-inqas sitt xhur servizz ma’ min iħaddem b’10 impjegati jew aktar jistgħu jitolbu jibdlu minn fejn jaħdmu. Min iħaddem irid iwieġeb bil-miktub mill-inqas xahar qabel id-data li fiha tintalab il-bidla. Jekk ma jwieġibx, it-talba titqies milqugħa.^[14]